|
HIDIRLIK TABYASI TARİHÇESİ
1. Kitabe ve Tarihlendirme: Hıdırlık Tabyasının giriş kapısının üzerinde olduğu anlaşılan kitabesi, günümüze ulaşamamıştır. Tabya, 1884 ve 1888 yılları arasında Mirliva İsmail Hakkı beyin başkanlığındaki istihkâm komisyonu tarafından yapılmıştır.
2. Konum: Hıdırlık Tabyası, 125 metre rakımlı bir tepe üzerinde yer alır. Kent merkezinin batısında bulunan tabyanın, merkeze olan uzaklığı 5 kilometredir. Kapıkule yolunun 3. kilometresinden kuzeye doğru ayrılan bir yolla ulaşılmaktadır. Kuzeyinde Aynalı Tabya ve Toprak Tabya, Batısında Abdurrahman Ağa Tabyası bulunmaktadır.
3. Plan Özellikleri: Hıdırlık Tabyası, yaklaşık 1800 metreyi bulan çevresi ile Edirne deki en büyük tabyadır. Giriş kısmı binası, koğuş binası ve topçu odaları olmak üzere üç bölümden meydana gelmektedir.
Giriş kısmı binası, doğu-batı yönünde uzanan beşik tonoz örtülü bir dehlizin sağ ve sol tarafına yerleştirilen ikişer odadan oluşmaktadır. Dehlizin doğusunda ve batısında toprak kaymasına engel olmak için istinat duvarları ve batıdaki istinat duvarlarının yüzeyinde, karşılıklı olarak iki nöbetçi yeri bulunmaktadır. Dehlizden, bekleme odası mahiyetindeki, 1.95 metre eninde ve 3.85 metre boyunda bir odaya, oradan da 3.95 metre eninde ve 5.50 metre boyunda daha büyük bir odaya geçilmektedir. Her iki mekânında aynı eksende birer kapısı ve birer penceresi vardır. Dikdörtgen planlı odaların giriş kapısının karşısında birer ocak ve ocağın iki yanında nişler yer almaktadır. Dehliz gibi bu odalarda beşik tonozla örtülmüştür. Her iki odayı örten tonozun ortasında, 0.75 x 0.80 metre ebatlarında birer ışıklık bulunmaktadır.
Koğuş binası, geniş bir avlunun batısında, yay şeklinde bir plan üzerinde oluşturulmuş olan, yan yana odalardan meydana gelmektedir. Kuzey-güney yönünde uzanan bu yayın orta kısmı 88.40 metre, yan kısımları ise 10.55 metredir. Koğuş binasının orta bölümüne, biri merkezde, diğer ikisi planın kırılma noktalarında olmak üzere üç kapıdan girilir. Planın ortasında yer alan giriş kapısı tahrip olmuştur. Ancak kalan izlerden, zengin profillere sahip bir giriş kapısı olduğu anlaşılmaktadır. Genişliği 1.80 metre olan bu girişten 8.75 metre derinliğe ve 5.90 metre genişliğe sahip, koğuş binasını simetrik olarak ikiye bölen bir odaya girilmektedir. Beşik tonoz örtüsüne sahip, bekleme odası niteliğindeki bu odanın, batı duvarına, daha sonra etraflı bir şekilde anlatacağımız, batıya doğru devam eden bir dehliz yerleştirilmiştir.
Koğuş binasının diğer iki girişinden, güneydeki yuvarlak kemerli kapının genişliği 1.50 metredir. Bu kapıdan 3.00 x 1.95 metre ölçülerinde, küçük bir bölüme oradan da 8.50 x 5.00 metre ölçülerinde daha büyük bir odaya geçilmektedir. Tonoz üzerinde 0.80 x 0.80 ölçülerinde iki tane ışıklığı bulunan odanın, mevcut koğuş odalarının hepsinden büyük olması ve ocağının bulunmayışı burasının farklı bir amaçla kullanılmış olduğunu düşündürmektedir.
Kuzeydeki giriş kapısı ise, 1.75 metre uzunluğunda ve 1.55 metre genişliğinde bir holden sonra 6.00 x 4.40 metre ölçülerinde bir odaya açılmaktadır. Bu odada iki adet tuvalet taşı bulunmaktadır. Ancak, bu odanın taban kotunun diğer odalardan yüksek oluşu ve özensiz bir şekilde oluşturulmuş taş döşemesi, bu tuvaletlerin, yapının ilk inşa evresine ait olmadığını düşündürmektedir. Olasılıkla bu tuvaletler II. Dünya Savaşı sırasında, bu tabyaya yerleştirilen askerler tarafından yapılmıştır.
Tabyanın koğuş binasının ana bloğunda bulunan ve yukarıda anlattıklarımızın dışında kalan diğer 12 oda aynı plan ve ölçülere sahiptirler. Beşik tonozla örtülmüş olan 8.50 x 4.50 metre ölçülerindeki bu odaların avluya bakan ikişer penceresi olduğu halde kapıları yoktur. Odalar arasında bağlantı 1.50 metre genişliğindeki ara kapılarla sağlanmaktadır. Bütün bu ara kapılar yuvarlak kemerlidir. Bu kapılar koğuşlarda bulunan askerlerin birbirleriyle daha koordineli şekilde savunma yapmalarını ve tabyayı daha kısa zamanda terk etmelerini sağlamak için yapılmış olmalıdır. Bu odaların her birinde pencerelerin karşısında birer ocak bulunmaktadır.
Koğuş binasının güney ve kuzey kanadında yer alan beş oda, karargah olarak kullanılmıştır. Güney kanattaki iki odanın tahrip olan giriş cephelerindeki izlerden anlaşıldığına göre, müstakil birer kapıları ve pencereleri olan bu odalar, 9.50 metre derinliğe ve 3.90 metre genişliğe sahiptirler. Her ikisi de beşik tonozla örtülmüş olan bu odalarda, girişin karşısında bir ocak ve iki yanında birer niş bulunmaktadır. Ayrıca tonoz üzerinde 0. 80 x 0.80 metre ölçülerinde birer ışıklık yer almaktadır.
Karargâhı oluşturan, kuzey kanadındaki üç odadan ilki 8.35 x 3.80 metre ölçülerinde olup, beşik tonozla örtülmüştür. Girişin karşısında bir ocak ve iki yanında nişler görülmektedir. Bu odadaki nişler hiçbir odada görülmeyen bir şekilde 1.50 metre yüksekliğe sahiptir. Kanaatimizce bu nişler piyade tüfekleri için yapılmıştır. Ve bu oda koğuştaki nöbetçi askerlerin kullandığı bir oda olmalıdır.
Kuzey kanattaki diğer odalar, iç içe geçmiş haldedir. Yanında bir penceresi olan yuvarlak kemerli bir giriş kapısından, 9.75 x 4.00 metre ölçülerinde bir odaya girilmektedir. Bu odanın girişinin tam karşısında fırın yer almaktadır. Odanın batı duvarı üzerinde yer alan bir ara kapıyla 5.50 metre derinliğe ve 2.60 metre genişliğe sahip küçük bir odaya geçilmektedir. Bu odanın döşemesinin altındaki su künkleri buranın mutfak olabileceğini düşündürmektedir. Beşik tonozla örtülmüş olan her iki odanın da 0.80 x 0.80 metre ölçülerinde ikişer tane ışıklığı bulunmaktadır.
Cephesi, kalan izlerden düzgün kesme taşla kaplandığı anlaşılan koğuş binasının, kuzey kanadındaki neoklasik üsluptaki plastır dikkat çekicidir. Tüm cephede olduğu anlaşılan bu plastırlar yapıya hareketlilik kazandırmıştır. Ayrıca Hıdırlık Tabyasındaki yegane süsleme öğesi olarak önemlidir.
Koğuş binasının ortasındaki odadan batıya doğru uzanan 13.80 metre uzunluğunda ve 1.80 metre genişliğindeki dehlizin batı ucuna, 14.50 metre uzunluğunda ve 7.15 metre genişliğinde bir oda yatay olarak yerleştirilmiştir. Beşik tonoz örtülü bu odanın kuzey ve güneyinde, koğuş binasının arkasına geçilebilmekte ve buradan topçu odalarına ulaşılmaktadır. Bu odanın batı duvarında, dehlizin devamı niteliğinde ikinci bir dehliz yer alır. Bu ikinci dehliz, ilkine göre daha uzun olmakla beraber, batı ucundaki çökme yüzünden sonuna kadar ulaşmak mümkün olmamıştır. Çökmenin yaşandığı yere kadar 75.00 metre uzunluğa sahip olan dehlizin, benzer bir plana sahip olan Aynalı tabyadaki gibi, tabyanın çevresine yerleştirilen hendeğe açılması, ve hendeğe açıldığı noktada, yakın savunma için pusu odalarının olması muhtemeldir. Ancak hendekte de bu düşünceyi doğrulayacak bir ize rastlamak mümkün olmamıştır. Bu dehlizin kırk beşinci metresinde, karşılıklı olarak yerleştirilmiş dört oda bulunmaktadır. Bu dört odada, aynı plan ve mimari özelliklere sahiptir. Yuvarlak kemerli giriş kapılarının iki yanında birer mazgal pencere bulunmaktadır. Bütün dehliz ve odaların üstünün oldukça kalın bir toprak tabakasıyla kapatılmış olması nedeniyle, başka bir pencere açmanın mümkün olmadığı odalar karanlıktır. Beşik tonozla örtülmüş olan bu odalarda ısınmak için ocakta bulunmamaktadır. Odanın havalandırması duvar yüzeylerinde yer alan 0.15 x 0.15 metre ölçülerindeki deliklerle sağlanmaktadır. Bütün odayı duvar içinden bir kanalla kateden bu delikler mazgal pencerelerin ortasında altlı üstlü olarak yerleştirilen 0.15 metre çapındaki menfezlerle birleşmektedirler.
Kanaatimizce odalarda ocak bulunmayışı ve çok karanlık oluşları bu odaların koğuş olarak kullanılmasına imkan vermemektedir. Bu odalar tabyanın cephaneliği olarak kullanılmış olmalıdır. Ayrıca bulundukları yer açısından da, tabyanın en güvenli yerine sahip olmaları, bu düşünceyi doğrular niteliktedir.
Hıdırlık tabyasının üçüncü bölümünü, koğuş binasını üç yönden çeviren 18 topçu odası oluşturmaktadır. Yaklaşık 20.00 metre arayla yerleştirilen topçu odaları büyük ölçüde arazi içine gömülmüş olup, ayrıca top güllelerine karşı dıştan toprak yığınıyla takviye edilmiştir. Yan ve üsteki bu toprak yığınlarının oda girişlerini kapamaması için, kapının iki yanına istinat duvarları yapılmıştır. Yere gömülü olarak yapılan topçu odalarına, kapının önündeki merdivenlerle inilmektedir. Hepside aynı plan ve ölçüde yapılan bu odaların genişliği 3.80 metre, uzunluğu 4.90 metredir. Kapının tam karşısına bir ocak konulmuştur. Bu odaların her birinin duvar yüzeylerin de havalandırma delikleri bulunmaktadır.
Hıdırlık tabyasında inşa malzemesi olarak duvarlarda moloz taş, tonozlarda ise tuğla kullanılmıştır. Koğuş binası ve giriş binasının cepheleri ise düzgün kesme taşla kaplanmıştır. Tabyada kullanılan taş malzeme Edirne kent merkezine oldukça yakın olan taş ocaklarından getirilmiş olup, taş ihtiyacının bir bölümü de gelişen silahlar karşısında önemini kaybeden, Edirne kalesinin taşlarının sökülmesi suretiyle temin edilmiştir.
Balkan savaşları sırasında Edirne’yi savunan tabyalardan biri olan Hıdırlık Tabyası, müstahkem mevki kumandanı Şükrü Paşanın karargâhı olarak kullanılmıştır.”5 Yakın tarihimiz için fevkalade önemli olan bu tabyada, Edirne Valiliği ve 54. Mekanize Piyade Tugay Komutanlığı’nın işbirliği ile 2003 yılı Nisan ayında bir kazı çalışması başlatılmıştır. Bu proje içerisinde öncelikli olarak Edirne Müzesi başkanlığında bir araştırma kazısı yapılmıştır.” 2009 yılı içerisinde Edirne Valiliği ve İl Özel İdaresi tarafından rölöve, restitüsyon ve restorasyon projesi hazırlanmıştır. Yapının onarımı için çalışmalar yürütülmektedir.
|