EKMEKÇİZADE AHMET PAŞA KERVANSARAYI

         Kısa Tarihçe

         Birinci Ahmet’in emriyle Baş Defterdar Ekmekçizade Ahmet Paşa tarafından 1609 yılında inşa ettirilmiştir. Semte adını veren Ayşekadın camiinin karşısında bulunması ve aynı adı taşıyan bir hanın yerine yapılmış olmasından dolayı Ayşekadın Kervansarayı olarak ta anılır. Mimarı Mimarbaşı Sedefkar Mehmet Ağa dır. Edirneli Mimar Hacı Şabanında ona yardım ettiği bilinmektedir.

        Abdurrahman Hıbri Efendinin ondört bölümden oluşan Enis-ül Müsamirin adlı eserinin beşinci bölümü hanlar ve kervansaraylara ayrılmıştır. Edirne de onsekiz han olduğunu bildirip bunlarla ilgili bilgileri verdikten sonra yedi-sekiz yerde misafirlerin inecekleri ribatlar olduğunu bildirmektedir. Ekmekçizade Ahmet Paşa Kervansarayı için şunları söylemiştir:

        “Bunların en büyüğü ve en meşhuru Ayşe Kadın mevkiinde ve İstanbul yolu üzerinde Ekmekçizade Ahmet Paşanın yaptırarak I. Ahmet’e hibe ettiği kurşun örtülü yeni han idi. İki şadırvanı ve tabhaneside bulunan çifte han şeklinde idi.”

        Evliya çelebi ise seyahatnamesinde yapıyı şöyle anlatmaktadır:

        "Büyük Hayırat. Bu Sultan Ahmet zamanında küçük bir han imiş. Sonra Ekmekçizade Ahmet Paşa temelinden yıkıp büyük bir han yaptırmıştı ki Edirne şehrinde ve İstanbul da misli yoktur. İlla Tatar Pazarcığı Kasabasındaki makbul İbrahim Paşa Hanı olsa. Bu Eşe Kadın Hanı tam iki yüz ocak olup avlusunun bir tarafında da içli dışlı harem odaları var. Ahırı bin tane at alır. Dört tarafı sofalı olup dış avlusu dahi bin kadar deve ve at alır. Kale gibi handır. Cadde üzerinde kuzeye bakan demir kapısı üzerinde yazılı tarihi şudur.

         Temaşa eyleyip didi itmamına tarih

         Yapıldı Han-ı Sultan Ahmet oldu bibedel,        

                                                         Sene 1018

         Tamamlandıktan sonra Sultan Ahmet Hana

         Hediye edilmiş Kurşunlu Handır.

        MİMARİ ÖZELLİKLERİ

        Kesme taş, tuğla ve ahşap malzeme ile inşa edilen yapı iki ayrı bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölüm kuzeybatı-güneydoğu istikametinde yerleştirilmiş ve üzerleri çift meyilli ahşap bir çatı ile örtülmüş bulunan dikdörtgen planlı iki büyük mekândan, ikinci bölüm ise bunların önünde yer alan büyükçe bir avlu ve onu dıştan çevreleyen dükkân dizilerinden oluşur.

        Dükkân dizileri arasına yerleştirilen giriş kare planlı ve üzeri kubbe ile örtülü bir mekân şeklinde düzenlenmiştir. Avluya geçiş basık kemerli bir kapı ile sağlanmıştır.  Kapıdan sonra sivri kemerli bir eyvana girilir. Eyvanın iç yan duvarlarında sivri kemerli birer niş ve avluya geçtikten sonrada iki yanında kare planlı birer mekân bulunmaktadır. Avlunun sağında mahiyetleri tam anlaşılmayan bazı kalıntılar yer almakta, bunların sosyal amaçlı birimler olduğu düşünülmektedir.

        Avlunun güneybatı yönünde yer alan büyük kapalı mekânların avluya bakan köşelerinde simetrik olarak yerleştirilmiş içten aynalı tonoz dıştan çatı ile örtülmüş iki küçük mekân vardır. Bu mekânların içlerinde birer ocak nişi bulunmaktadır. Avludan sonra girişin tam karşısında iki büyük taş payenin taşıdığı üç sivri kemerli açıklığı ile kare planlı bir iç avlu yer almaktadır. Bunun üzerinde köşelerde sivri taş kemerlere oturan ve tuğla tromplarla geçişi sağlanan sekizgen bir kasnak vardır. Duvar yüzeylerinde de sathi tuğla kemerlere basan kasnak dıştan kesme taş içten dört sıra tuğla bir sıra kesme taş örgülüdür. Üzeri bu gün açık olan sekizgen kasnak her halde sivri bir kubbe veya bir külahla örtülü idi. Burada yer alan payelerin büyük avluya ve içe bakan cephelerinde birer sivri kemerli niş bulunmaktadır. Ortadaki iki paye arasına sonradan bir yalak yerleştirilmiştir.

        İç avlunun iki yanındaki dikdörtgen planlı, üzeri çift meyilli ahşap çatı ile örtülü büyük mekânlara iç avluya açılan basık kemerli birer kapı ile girilmektedir. Her ikisinin de ortasında ahşap çatı konstrüksiyonunun en önemli taşıyıcı elemanı durumunda olan 80x80 cm. ölçülerinde dörder paye vardır; ayrıca iki yan duvardan 2,60 m. İçeride üst örtünün ikinci derece yükünü taşıyan sekizerden toplam onaltı tane direk bulunmaktadır. Geç dönemlerde bu direk ve payelerin aralarına taş yemlikler konulmuş, direklerle duvarların arası da seki şeklinde yükseltilmiştir. Kışın kervancılarla hayvanlarının gecelemesine mahsus olan bu büyük mekânlarda yirmişerden kırk ocak nişi yer alır. Eskiden kurşun kaplı olduğu bilenen ahşap çatı bugün biraz aşağıya alınmış ve kiremitle kaplanmış durumdadır. Her iki kısmında dışa bakan yan cephelerinde altta iki sıra mazgal, üstte ajurlu mermer şebekelere sahip üç sıra pencere dizisi bulunmaktadır. Özellikle güneydoğu cephesinde yer alan pencereler, çeşitli form ve zengin geometrik desenlerden oluşan şebekeleri ile dikkat çekmektedir.

        Avluyu çevreleyen toplam yirmi iki dükkânın girişe göre sağda yer alan dokuz tanesi kapalı mekânlara paralel, soldakiler ise arkalarındaki kapalı mekâna kadar bir kavis yapacak şekilde yerleştirilmiştir. Bu sebeple dükkânlar arasında bir plan birliği ve cephede simetrik düzen sağlanamamıştır.

        Ekmekçizade Ahmet Paşa kervansarayı, yerleştirme düzeni bakımından Osmanlı kervansaray mimarisi içinde farklı bir tipe sahiptir. Kapalı mekânları ve dekoratif ajurlu pencerelerin yer aldığı cepheleri yönünden Büyük Çekmece’deki Kanuni Sultan Süleyman’ın Kervansarayı ile yakın bir benzerlik gösterir. Yine dörtgen planlı kapalı mekânları ile Silivri’deki Piri Mehmet Paşa kervansarayına benzediği görülmekte planı itibari ile de daha sonra yapılan Vezirhanda ki kervansaraya öncülük etmiş olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca Bulgaristan’daki XVII. Yüzyılın başına tarihlenen Harmanlı kervansarayına da büyük bir benzerlik göstermektedir.